نگاهی به کتاب‌های خانواده – سخنرانی ایراد شده در مراسم تندیس صدیقه دولت آبادی

شهلا اعزازی
13/12/1390
در انتخاب بهترین کتاب سال مطالعات زنان در هر حوزه، گذشته از معیار های عمومی برای گزینش، دو عامل بسیار مهم هستند: اول وجود دید تحلیل جنسیتی در کتاب ها، دیدی که نابرابری را در میان جامعه مورد بررسی قرار دهد و بدین ترتیب مشکلات خاص زنان مد نظر قرار گیرد، و عامل دوم جدید بودن مباحث مطرح شده در کتاب است. جدید بودن به دو معنا، اولا نکات جدیدی در رابطه با مشکلات زنان طرح و تبیین شود و دوم می توان به نگاهی نو به مشکلاتی که از مدت ها قبل بیان شده اشاره داشت. بدین ترتیب کتاب هایی که در مورد موقعیت زنان تنها به جمع آوری مطالب از کتاب های دیگر اقدام می کنند و خود نکته جدیدی برای بیان ندارند مورد گزینش قرار نمی گیرند. این دو عامل در کنار عواملی مانند ویرایش مناسب، درک از مطالب و… مهم ترین اند.

در سال گذشته و همچنین در سال های قبل کتاب های متعددی در مورد خانواده یا مسایل مربوط به خانواده، مانند خشونت خانوادگی یا مفهومی گسترده تر مانند آسیب های اجتماعی و نقش خانواده در ایجاد آن، به چشم می خورد. این کتاب ها را می توان در دو گروه کتاب هایی که بیشتر برای افراد متخصص و دانشگاهی تالیف شده اند و کتاب های برای عامه تقسیم بندی کرد.

در مورد کتاب های دانشگاهی باید به ضعف هایی اشاره داشت. معمولا این کتاب ها حاصل پایان نامه های دانشجویان در مقاطع کارشناسی ارشد و دکترا هستند. یک مشکل مهم در این کتاب ها انتخاب عناوینی بیشتر آکادمیک تا واقعی است. یعنی، هر چند که کتاب با دیدی احتمالا زنانه در مورد مسایل زنان در ایران تالیف شده اما در واقعیت نه به مشکلی خاص مربوط به زنان در جامعه تاکید دارد و نه حتی مسئله ای خاص در مورد خانواده را بیان می کند، در نتیجه تنها به عنوان فرضیه ای علمی در مورد خانواده مفهوم دارد و بیشتر تلاشی برای اثبات قابلیت انجام تحقیق است تا بررسی موضوع زنان.

مشکل دیگر این قبیل کتاب ها ارائه کتاب بر اساس شیوه نگارش پایان نامه است. بدون توجه به مشکلاتی که شیوه نگارش پایان نامه دارد، در هر صورت چنین شیوه ای مناسب ارائه در دانشگاه دانسته می شود. برای خواننده، حتی خواننده دانشگاهی، ارائه کلیه تحقیقات انجام گرفته در ایران در رابطه با موضوع به صورت تیتر وار، اشاره به دیدگاه های نظری متفاوت در رابطه با موضوع نه تنها اطلاعی به آنان نمی دهد بلکه خسته کننده نیز خواهد بود. اشارات بسیار زیاد به چگونگی روش تحقیق هر چند برای پایان نامه ضروری است اما برای ارائه کتاب جذابیتی ندارد. مسئله دیگر در بسیاری از پایان نامه – کتاب ها، ار جاعات بسیار زیاد و حتی در حد غیر قابل قبول به دیگران و بی توجهی مؤلف به عقیده و نظر خود در مورد مسئله مورد بحث است، به نوعی که می توان گفت چنین پایان نامه هایی جمع بندی و گرد آوری از مطالب دیگران است. در جمع بندی، که بحث و تحلیل نویسنده مطرح است نیز با سکوت نویسنده مواجه هستیم، و در نهایت نا مشخص است که درک مؤلف از فعالیتی که انجام داده و نتیجه گیری او چه بوده.

نکته دیگر ارائه مطالب قدیمی در مورد خانواده است. با توجه به تغییرات بسیار زیادی که در سال های اخیر در جهان و ایران صورت گرفته حتی در کتاب های نظری که ارائه می شود اکثرا به همان نظریه های قدیمی اکتفا شده و هیچ نگاهی به تغییراتی که در خانواده و به تبع آن در نظریه های جدید صورت گرفته نیست. به عنوان مثال، هر چند که در ایران هنوز مسایل قدیمی خانواده فرادستی و فرودستی وجود دارد اما نگاه جدید خانواده به مسایلی مانند ارائه خدمات مراقبتی به کودکان، سالمندان و بیماران باید مد نظر قرار گیرد، همین طور بحث فضای عمومی – فضای خصوصی یا مباحثی مانند ازدواج های چند فرهنگی یا ایدز و…

کتاب های دسته بعدی در حوزه خواننده عمومی قرار می گیرد. این کتاب ها نیز دارای مشکلات فراوان هستند؛ مهم ترین مشکل شاید نبود تحلیل جنسیتی در آنان باشد که تقریبا اکثر آنان تکرار مطالبی مانند توانمند سازی افراد در خانواده، چگونه می توان زندگی بهتری داشت و مسایلی نظیر آن می باشد و البته راه حل ها نیز بدون توجه به ریشه یابی مشکلات ارائه می شوند. نکته دیگری که باید بر آن تاکید کرد تقریبا کپی برداری از مسایل و مشکلات خانواده های غربی است. حتی هر چند که کتاب نام تالیف دارد با اندکی دقت متوجه می شویم که ترجمه ای است از فعالیت های انجام گرفته در غرب برای توانمند سازی.

در این سال ما سه کتاب در مورد خانواده داشتیم . کوتاه در مورد هر کدام صحبت می کنم.

اولین کتاب جامعه شناسی تکامل خانواده است که یک پایان نامه است. در این کتاب نه فقط مسایل خانوادگی در ایران مطرح نیست، بلکه کتاب جمع آوری نوشته های دیگران در مورد تغییرات خانواده و به خصوص جمع آوری دیدگاه های غربی ها از طریق سفرنامه هاست. در کتاب تقریبا اثری از تحلیل نویسنده در مورد تکامل خانواده ایرانی نمی بینیم، بلکه فقط ارجاعات متعدد به گفتار دیگران دیده می شود. با خواندن کتاب متوجه می شویم که افراد متعدد در مورد تغییرات جزیی خانواده در ایران بحث کرده اند و مولف کتاب این نکات را به دنبال یکدیگر قرار داده است. چرا خانواده دچار تغییر شد؟ کدام عامل در این تغییر مهم بود؟ اصلا بحثی در باره آن نمی شود. در نتیجه، کتاب اثری نامناسب برای دریافت تندیس محسوب شد.

در بحث کتاب های عمومی، کتابی تحت عنوان توانمند سازی زوجین بر اساس دستور کار یک موسسه خاص مطرح است. گذشته از آن که در کتاب تنها می توان ترجمه ای از مقالات مختلف مشاهده کرد، و نا مشخص است که چرا کتابی که دارای ویژگی ترجمه هست باید عنوان تالیف به خود گیرد. بخش عمده ای از کتاب به روش کار توانمند سازی زوجین و تاریخچه آن در غرب اختصاص یافته. بعد از طریق ارائه چند داستان از زوجین حل مشکلات آنان را با استفاده از این روش ها توصیف می کند. عمده مشکلات این افراد در حوزه برقراری ارتباط با یکدیگر است. مشکلات ایرانی یا حتی غربی بسیار کم در این نمونه ها به چشم می خورد.

شاید کتاب برای یک دوره آموزش توانمند سازی مفید باشد اما نه از دید تندیس.

کتاب سوم، از عشق تا طلاق، کتابی است که باز هم برای عامه افراد نوشته شده و مشکلات را بیان می کند و تا حدودی به راه حل ها نیز نگاه دارد. ویژگی مثبت کتاب نگاهی واقع بینانه به مشکلات خانواده در ایران است: مسایلی مانند ازدواج های پستی ( از راه دور ) و مشکلاتی که برای عروس های پستی پیش می آید، راه های سوءاستفاده از مهریه، تاکید بر مسایل مادی در ازدواج و…

این کتاب عمدتا دربرگیرنده­ی نوشته­هایی است که نویسنده این جا و آن جا در پاره­یی نشریه­ها از سال 1386 به چاپ رسانده است. از این رو، به هر صورت، نمی­توان آن را کار چندان تازه ­یی شمرد. با این همه، کتابی خواندنی است زیرا نویسنده توانسته است مقصود خود را به زبانی ساده پیرامون موضوع­های روز (در هنگام نگارش مطلب) عرضه کند. در مجموع، اثری سهل و ممتنع است؛ بدین معنا که بدون آن که فصل­بندی­های اثری پژوهشی را داشته باشد سرشار از بازگوییِ تجربه­های خواندنی است و تحلیل­های مبتنی بر این تجربه­ها نیز گاه آمیخته به ظرافت طبعی است که نظر خواننده­ عام و احتمالا مخاطب خاص را نیز جلب می­کند.

Comments are closed