گزارش گروه داوری تندیس صدیقه دولت آبادی ۱۳۹۱

هیئت داوران تندیس 1391 کتابخانۀ صدیقه دولت آبادی همانند سال های گذشته با تهیۀ فهرست کتاب های مربوط به زنان که در سال 1390 چاپ شده بود کار خود را آغاز کرد. در نهایت 59 کتاب نیاز به بررسی بیشتر داشت. مرحله بعدی که خرید کتاب ها بود با همان مشکلهای همیشگی: حجم بسیار کم برخی که از رده کتاب خارج شان می کرد؛ دسترسی پذیر نبودن حدود 10 کتاب که سفارش به کتابفروشی، پخش و ناشر هم در نهایت کمکی نکرد. سرانجام گروه داوران تصمیم گرفت این کتاب ها را (که ما به ناچار اطلاعات مربوط به آن ها را از طریق اینترنت و ناشران دنبال کرده بودیم) طبق اساسنامه از فهرست داوری کنار بگذارد. از آنچه باقی ماند 32 کتاب، به بحث های معمول که همه ساله با آن ها مواجهیم اختصاص داشت، شامل کتاب هایی در حوزه مطالب عمومی، و همچنین قوانین عام و خاص مربوط به زنان، که به دلیل تکراری بودن از داوری کنار گذاشته شد. سپس کتاب های باقی مانده به لحاظ موضوعی طبقه بندی و مشخص شد که جستجوی زنان در تاریخ و متون تاریخی و مذهبی، سپس زنان در متون کهن ادبی، و بعد از آن جامعه شناسی خانواده و بررسی تاریخی، بیشترین تعداد را دارد. بقیه قابل طبقه بندی نبود و موضوع های متنوعی را به خود اختصاص می داد، مانند جنسیت و سلامت و رک و پوست کنده.

در فهرست کتاب های ما یک مورد هم دگرگونی در نقش زنان، نوشتۀ شهلا اعزازی، بود که با تردیدهای فراوان، به سبب عضویت چندین سالۀ ایشان در گروه داوری تندیس و نیز عضویت در هیئت امنای کتابخانۀ صدیقه دولت آبادی، و در نهایت به خواست خودشان، از فهرست داوری حذف شد.

با حذف این یک مورد، در نهایت هفت کتاب به واسطۀ موضوع و/یا پژوهشگریِ قابل توجه مورد داوری قرار گرفت. طبق روال داوری هر سال، کتاب ها در مرحله نخست ابتدا از طرف دو داور مطالعه و در صورت توافق نظر روی قبول یا رد کتاب نظر آنان اعمال می شد. در صورت نبود توافق نظر، داوران دیگر نیز کتاب را مطالعه می کردند. در مجموع این هفت کتاب به مرحله آخر رسید و داوران در مورد آن ها تصمیم گیری کردند و در نهایت سه کتاب باقی ماند. آثاری که مورد بررسی ژرف تر قرار گرفتند عبارتند از :

1. خاطرات مهرانگیز دولتشاهی اولین و تنها سفیر زن ایران (1354-1357) نمایندۀ سه دوره مجلس شورای ملی، شاهرخ مسکوب. تهران: نشر صفحه سفید

کتابی از مجموعه طرح تاریخ شفاهی ایرانِ مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه هاروارد است حاوی چند مصاحبه خیلی مفصل با خانم مهرانگیز دولتشاهی در فاصله اردیبهشت 1363 تا خرداد 1363، وقتی که او 65 سال داشته است. مهرانگیز دولتشاهی در 1296 به دنیا آمد و بیش از سه دهه عمر خود را در عصر پهلوی صرف امور زنان در ایران کرد. کتاب دربرگیرنده خاطرات اوست از سال هایی که به تحصیلات دانشگاهی (طی جنگ جهانی دوم در آلمان) اشتغال داشته تا گرفتن دکترای جامعه شناسی و بازگشت و سپس اشتغال به کار در سازمان خدمات اجتماعی تا نمایندگی مجلس شورای ملی و این واقعیت که طراح و مبتکر “قانون حمایت خانواده” بوده است. شرح این رویدادها و مسایل به مصاحبه ها ارزش تاریخی اجتماعی و سیاسی ویژه ای میبخشد.

در کتاب دیگری، حکایت هایی از رجال عصر پهلوی (1385)، مصاحبه دیگری از طرف بنیاد مطالعات ایران در واشنگتن با مهرانگیز دولتشاهی صورت گرفته است که بیشتر بر مسائل زنان متمرکز است، و در واقع خانم دولتشاهی در آن مصاحبه از تجربه های کودکی خود سخن می گوید تا تاسیس “جمعیت راه نو” که تشکلی زنانه بود.

2. مهین بانو، به کوشش فرخ غفاری، زیر نظر شهلا سلطانی. تهران: نشر فرزان روز

باید این کتاب را هم که داستان زندگی مهین بانو دختر ملک منصور میرزا شعاع السلطنه، از شاهزادگان قاجار، است یک اثر در حوزه تاریخ شفاهی زنان به حساب آورد. راوی خود خاطراتاش را برای فرخ غفاری، یکی از خویشاوندان اش، تعریف می کند مهین بانو در ضمن تعلق به اشرافیت ایران نخستین همسر آخرین ولیعهد قاجار، محمدحسن میرزا، بود که در 1321 در لندن درگذشت. اما این بانو که تا همین چند سال پیش زنده بود توانسته است تجربه زندگی اش را در ایران و غرب و آداب و رسوم به شدت متفاوت این دو جهان، در دو عصر قاجار و پهلوی، در طول حدودا یک قرن بازگو کند.

3. هشت رساله در بیان احوال زنان: از 1000 تا 1313 هجری قمری، گردآورنده و مصحح روح انگیز کراچی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

بررسی جامعه شناسی ادبیات، مستلزم مطالعه و بازخوانی متون ناخوانده و نویافته ای است که با زندگی واقعی مردم پیوند نزدیک تری دارند.این کتاب حاوی هشت نسخه خطی است که گردآورنده و مصحح می کوشد با تحلیل جامعه شناختیِ آن ها منابعی دقیق در اختیار پژوهشگران و جامعه شناسان قرار دهد تا بلکه تاریخ اجتماعی ایران به دور از اظهارنظرهای غیرعلمی، مغرضانه، یک جانبه و کلی گویی با روش علمی و به روشنی نوشته شود. در این هشت رساله که با دقت انتخاب شده اند نگرش به زن در جامعه ایران در طول سیصد سال اخیر دنبال می شود.

4. زن در ایران باستان: بررسی حضور سیاسی- فرهنگی زن از ظهور زرتشت تا ظهور اسلام. تالیف مریم عنبرسوز. تهران: روشنگران و مطالعات زنان

یکی از موضوع های جذاب برای پژوهشگران نگارش تاریخ زنان است که در این سال ها شکل های مختلف آن را شاهد بوده ایم. در این کتاب نویسنده بر اهمیت شناخت تاریخ یک قوم یا مکان خاص تاکید دارد و بر آن است که البته درک تاریخی از آن قوم ها بدون شناخت محیط زندگی و سرزمین شان امکان ناپذیرست. به این ترتیب، او می کوشد با بررسی تاریخی دوران های مختلف از کهن ترین عهدی که مدارکی از آن باقی مانده است، به نوع تفکر و نگرش هر قوم و دیدگاه شان نسبت به جایگاه زن نیز پی برد و سیر صعودی یا نزولی این روند را دنبال کند.

5. جنسیت و سلامت، تالیف عباس محمدی اصل. تهران: نشر گل آذین

این کتاب مروری گذارست بر مباحثی درباره نسبیت جنسیت و سلامت، خصوصا از حیث نابرابری امکانات و فرصت ها و دسترسی های زنان و مردان به مقتضیات بهداشتی. در مجموع، کل کتاب را می توان خلاصه و بازگویی برخی از نظرات و تلاش هایی دانست که از دهه 1979 به بعد در این باره در آثار پژوهشی فمینیستی و مدافع حقوق زنان مطرح شده است. هر بخش دارای یک “خلاصه گفتار” است که سوال های عمده آن را یادآوری می کند

6. زنانگی و روایت گری در هزار و یکشب، تالیف فرهاد مهندس پور. تهران: نشر نی

این اثر در نوع خود کار تحقیقی و تحلیلی دقیقی است مربوط به حوزه زنان در ادبیات. متنی که نویسنده به واکاوی آن اهتمام می ورزد داستان «هزار و یکشب» است که به اعتقاد او افسون و جادوهای بسیار آن که شگفتی برانگیزند هرگز جای توانایی ها و کنش های قهرمانان را نمی گیرند. بدکاران با تکیه بر نیرنگ ها و عفریت ها کاری از پیش نمی برند، زیرا همه جادوی عفریتی آنان در برابر خواسته و کردار قهرمانان کوچک و ناچیز است. نویسنده در این کتاب قهرمانان زن را انتخاب می کند تا نقش زنانگی را در کل این اثر بررسی کند؛ زنانگی ای که در اینجا روایی شده است. در واقع، نویسنده «هزار و یکشب» را دستاورد روایی شدن زنانگی شهرزاد می داند و از سوی دیگر تلاش شهرزاد برای بازگرداندن آن به صورت غیر روایی و جسمانی.

7. حضور پیدا و پنهان زن در متون صفویه، تالیف زهرا طاهری. تهران: نشر ثالث

مسئله شخصیت زن در فرهنگ سرزمین هایی که در حیطه جغرافیایی اسلام جای می گیرند، یکی از مطرح ترین موضوع هایی است که در چند دهه اخیر توجه محققان تاریخ و فرهنگ ادیان را به خود جلب کرده است. نویسنده کتاب معتقد است با توجه به مردسالار بودن این جوامع عرصه حضور بر زنان همواره تنگ بوده است و مهم تر از آن قوانین و تعالیم دینی هم در طول تاریخ دچار تحریف شده اند. شاید آسان ترین راه هم برای ادامه این وضع در پرده نگه داشتن زنان بوده است. اما زنان در تنگناها هم راه خود را به سوی علم و هنر و فرهنگ کاویده اند و تسلیم سدهای عظیم تعبیرهای قهرآمیز نشده اند. نویسنده در این کتاب در جستجوی زنان بی نام و نشانی است که با تعالیم صوفیه در ارتباط بوده اند.


گروه داوری در این دوره از کار خود، به طور کلی با مضمون هایی مواجه بود که نشان از توجه پژوهشگران به مسئلۀ زن در جامعه ایران از بعد تاریخی، نظری و هم چنین در شرایط کنونی داشت. در این جا با معرفی کتاب های یاد شده مطالعۀ آن ها را به علاقه مندان توصیه می کنیم، زیرا این آثار یا در برگیرندۀ حوزۀ خاصی اند که اطلاعات در آن کم است یا مطالعۀ آنان در افزایش آگاهی دربارۀ زنان موثر است.
سرانجام آن که داوران به اتفاق آرا از میان این مجموعه سه کتاب خاطرات مهرانگیز دولتشاهی، هشت رساله، و مهین بانو را به عنوان کتاب های درخور توجه سال 1390 برگزیدند.

با آرزوی موفقیت برای پژوهشگران و امید به انتشار کار های مطلوب تر در سال های آتی
گروه داوران تندیس صدیقه دولت آبادی

اسفند ۱۳۹۱

Comments are closed