Archive for April, 2012

معرفی کتاب: قلب نامرئی: علم اقتصاد و ارزش های خانوادگی، نوشته نانسی فولبر، ترجمه حسن گلریز، نشر نی، 1388.

نوشته شهلا اعزازی

اکثر کتاب هایی که در مورد خانواده نوشته می شوند نگاه خود را به مباحث جامعه شناسی یا روانشناسی معطوف می کنند و کمتر به رابطه میان اقتصاد و خانواده یا، آن گونه که نویسنده کتاب قلب نامرئی، نانسی فولبر، مطرح می کند، بازار رقابتی و خدمات مراقبتی در خانواده می پردازند. نانسی فولبر اقتصاد دانی است که حوزه مورد علاقه او مطالعه وقت و تلاشی است که افراد صرف مراقبت از یکدیگر می کنند. در این زمینه هم آثار متعددی دارد.

فولبر در قلب نامرئی فعالیت های مراقبتی را از دو دید مورد مطالعه قرار می دهد، فعالیت هایی که زنان به عنوان مادر در رسیدگی به فرزندان انجام می دهند و هم چنین مراقبت هایی که باز هم به صورت عمده بر دوش زنان است و از سالمندان و بیماران صورت می گیرد . او در مقدمه کتاب خود به دو نکته اشاره می کند، اول این که تا قبل از دوره جدید زنان دارای امکان دیگری به غیر از ازدواج برای تامین زندگی خود نبودند. بدین جهت دختران و زنان زیر سلطه پدر یا شوهر قرار داشتند. دوم، بسیاری از اندیشمندان بحثی را تحت عنوان عوالم متفاوتمطرح می کردند که تحت آن تفاوت زنان از مردان را در این امر می دیدند که مردان موجوداتی به فکر منفعت شخصی هستند، و این ویژگی در زنان وجود ندارد. در مقابل، زنان فرشته درون خانه هستند که بر اساس نوع دوستی فعالیت می کنند و با وقف کردن خود برای شوهران و فرزندان قادر به حفظ تمدن موجود هستند. بدین علت اصولا در علم اقتصاد توجهی به زنانی که در عرصه خصوصی قرار داشتند نشد .

کتاب قلب نامرئی از سه بخش تشکیل شده است. بعد از مقدمه که در آن توضیحاتی در مورد دلایل تالیف کتاب ارائه می دهد، در بخش یکم که به اقتصاد شناسی مراقبت از دیگران اختصاص یافته به نظریه های اقتصادی نگاهی انداخته می شود. بخش دوم، حکومت خوب، به بررسی نحوه تکامل روابط میان خانواده و دولت اختصاص یافته است، و بخش سوم که به آینده نگاه دارد تاثیر فزاینده رقابت بین المللی و عواقب آن برای خانواده و دولت را بررسی می کند .

در بخش اول توضیحی در مورد علت انتخاب عنوان قلب نامرئی داده می شود. دست نامرئی نماینده نیروهای عرضه و تقاضا در بازارهای رقابتی به تعبیر آدام اسمیت است. در مقابل، قلب نامرئی نماینده ارزش های خانوادگی محبت، مسئولیت و معامله به مثل است. دست نامرئی راجع به دستاورد های مادی و قلب نامرئی راجع به مراقبت از دیگران است. فولبر ادعا می کند که اگرچه اقتصاد دانان دست نامرئی را مهم شمردند اما قلب نامرئی را جدی نگرفتند، و برای اثبات ادعای خود در بخش یکم نگاهی به نظریه های اقتصادی دارد.

یکی از اصول بازار رقابتی که از طرف آدام اسمیت مطرح شد وجود دست نامرئی جهت کنترل در بازار رقابتی بود. در یک بازار رقابتی هر فردی بر اساس نفع شخصی خود عمل می کند، پیروی از نفع شخصی نه فقط برای فرد اقتصادی دارای نتایج مثبت است بلکه دارای نتایج مثبت برای جامعه نیز هست. فولبر معتقد است که پیروی از نفع شخصی تنها برای مردان امکان پذیر بود و زنان در طول تاریخ امکان انتخاب و پیروی از نفع شخصی را نداشته اند.

مردان بر اساس نفع شخصی در بازار های رقابتی بر اساس شرایط زیر فعالیت می کردند. در یک بازار رقابتی فروشندگان و خریداران بسیاری وجود دارند که رابطه دراز مدتی بین آنان بوجود نمی اید و درمبادله ای که بین آنان جریان دارد هریک در صدد افزایش نفع شخصی خود از طریق کسب سود است. تنها مسئله مهم برای آنان چانه زنی بر سر قیمت و مقدار کالاست. هر چند که این شرایط درباره بسیاری از کالاها و خدمات صدق می کند اما برای مراقبت از دیگران کافی نیست. در صورتی که برای وظایف مراقبتی که تقریبا همیشه بر عهده زنان است، هیچ یک از عوامل فوق صدق نمی کند. رابطه بین دو فرد دراز مدت است و در این رابطه نفع شخصی فرد در مراقبت از فرزند یا سالمند نامشخص است. می توان بر احساس مسئولیت فرزندان در برابر والدین سالمند خود تاکید کرد، اما با توجه به شرایطی که برای خانواده ها بوجود آمده ، تعداد کم فرزندان و امکان مهاجرت برای کسب مشاغل، فرد مراقب چگونه می تواند به مراقبت از خود توسط فرزندان اعتماد داشته باشد. در مراقبت هر چند که از خود گذشتگی وجود دارد اما تضمینی برای تناسب میان هزینه و سود نیست، مبادله اقتصادی با مبادله مراقبتی یکسان نیست.

فولبرهم چنین به دو اصل اقتصادی که جان لاک مطرح کرده نیز انتقاد می کند. از نظر لاک برای اقتصاد نخست فرد باید مالک خود باشد و کسی بر او سلطه نداشته باشد و دوم، شخص باید بتواند مالک محصول کار خود باشد. در این مورد نیز فولبر مطرح می کند که این اصول اقتصادی تنها درباره مردان و نه زنان صدق می کند، زیرا در آن زمان زنان زیر سلطه پدران و بعد شوهران خود بودند. در آن دوران زنان امکان دسترسی به تحصیل یا ایجاد کسبی پر درآمد را نداشتند؛ تنها دارای حق انتخاب میان تجرد یا تاهل بودند، هر چند که در این مورد نیز چندان آزادی عمل نداشتند. از طرف دیگر زنان بر تنها محصول کار خود که فرزندان آنان بودند نیز سلطه ای نداشتند.

فولبر با ارائه مثال جالبی چگونگی طرز تفکر اندیشمندان آن دوران را نشان می دهد. ادام اسمیت در رابطه با نفع شخصی چنین عنوان کرده بود که این لطف قصاب، نوشابه ساز یا نانوا نیست که غذای ما فراهم می آید بلکه آنان نفع شخصی شان را در این کار می بینند.” فولبر مطرح می کند که این قصاب، نوشابه ساز یا قصاب نیست که غذای ادام اسمیت را آماده می کند، بلکه همسر یا مادر اوست و سؤال می کند که آیا او هم در آماده کردن غذا نفع شخصی دارد؟ سؤالی که فولبر معتقد است ادام اسمیت با شنیدن آن سکته می کرد. زیرا نفع شخصی فقط برای فضاهای غیر شخصی بازار مطرح می شود و برای خانواده اصول اخلاقی مطرح است .

بخش دوم به روابط میان دولت و خانواده می پردازد. در این بخش نگاه نویسنده قلب نامرئی متوجه برنامه های رفاه اجتماعی از طرف دولت است. دولت رفاه اجتماعی از طرف محافظه کاران مورد انتقاد قرار می گیرد و با اصطلاح دولت دایه وار از دست دادن هویت دولت را با اجرای برنامه های رفاه اجتماعی به چالش می کشند. فولبر معتقد است که تضعیف خانواده ناشی از رشد برنامه های رفاه اجتماعی نبوده بلکه برعکس رشد بازار رقابتی را مسبب این امر میداند. زیرا اکثر برنامه ها همچون تلاشی برای تقویت وابستگی های خانوادگی و بهبود امنیت اقتصادی خانواده ها شروع شدند اما چون ارزش های خانوادگی پر هزینه هستند همیشه میان مردان و زنان و همچنین میان ثروتمندان و فقرا مجادله ای میان این امر که چه کسی باید این هزینه ها را بپردازد وجود داشته است.

در ابتدا او توضیحی در مورد اهمیت کار دستمزدی برای زنان و رها سازی آنان از مشکلاتی که داشتند و همچنین از لحاظ تاریخی برخوردی را که مردان با زنان متاهل شاغل در پیش می گرفتند توضیح می دهد. از دید این افراد وظیفه مهم زن رسیدگی به امور خانه و مادری است. در قسمتی دیگر به دلایلی که برنامه های رفاه اجتماعی مطرح شدند اشاره می کند. او از دولت دایه وار (دولت رفاه) و برنامه های آن مانند بیمه بازنشستگی و بیکاری، بهداشت، یارانه آموزش و پرورش، قوانین کار و تامین اجتماعی نام می برد. در این بخش نگاه فولبر متوجه برنامه های رفاه اجتماعی، کشمکش های مربوط به رفاه اجتماعی و هزینه ها ی این برنامه است. در اثر وجود برنامه های رفاه اجتماعی، دولت چک ماهانه رفاه را پرداخت می کرد، طرح هایی برای دوران سالمندی، چگونگی بهداشت و سلامت و حتی در مورد آموزش کودکان برنامه ریزی می کرد. بدین ترتیب در بسیاری از موارد مسئولیت از خانواده به دولت منتقل شد .حمایت های دولت در هر زمینه باعث شد که گروهی به مخالفت برخیزند و اصلی را که مالتوس هم مطرح کرده بود بار دیگر بیان کنند، یعنی این که کمک نکردن به فقرا به نفع آنان و به نفع جامعه است.

فولبر در این بخش با ارائه دلایل و شواهد متعدد از کشورهای اروپایی و امریکا نظرات موافق و مخالف رفاه اجتماعی را بررسی می کند و در مورد رفتارها ی مراقبتی در خانواده، رسیدگی و مراقبت از فرزندان و هم چنین رسیدگی و مراقبت فرزندان از والدین سالمند بحث می کند. و مطرح می کند که توسعه بیمه های اجتماعی ممکن است سبب کاهش انگیزه افراد خانواده برای کمک به یکدیگر باشد، اما از طرف دیگر عدم ارائه کمک های دولتی می تواند به رنج بیشتر برای کودکان و نیازمندان بینجامد .

یکی از بزرگترین انتقادات به برنامه های رفاه به از هم گسستگی خانواده مربوط می شود و هم چنین این امر که برنامه های رفاهی باعث افزایش درصد خانواده های زن سرپرست شده اند، در نتیجه درخواست هایی برای سخت تر شدن طلاق مطرح می شود. او بر تضادی که در اثر حمایت دولت از زنان خانه دار و هم چنین اهداف مرد سالارانه جهت نگاه داشتن زنان در خانه و به دور از رقابت کاری با مردان بوجود می اید تاکید می کند آن را توضیح می دهد. نتیجه گیری فولبر در بخش دوم به صورت عمده متوجه این مسئله است که خانواده ها و بازار هیچ یک به تنهایی قادر به فراهم کردن خدمات مراقبتی مورد نیاز ما نیستند، حمایت های دولتی و خصوصی به جای این که جایگزین یکدیگر شوند باید مکمل یکدیگر باشند.

فولبر در بخش سوم کتاب نگاه خود را متوجه جهانی سازیمی کند و معتقد است که مجادلات مربوط به جهانی سازی همان تنش های آشنای میان دستاوردهای فردگرایی و مراقبت از دیگران را در معرض دید می گذارند. افزایش مبادلات بین المللی منجر به بهبود سطح زندگی در پاره ای از مناطق و از طرف دیگر باعث تضعیف کارکرد مردم سالارانه بازارها شده و برخی وجوه نابرابری را تشدید می کند. این بخش با یک سناریوی خیالی اغاز می شود که یک شرکت – ملت که در جزیره ای وجود دارد و اعلام می کند که شهروندان این کشور همه دارای شغلی با حقوق بالا می شوند اما باید تحصیلات عالی داشته باشند، دارای سلامت باشند، دارای فرزند نبوده و سن آنان زیر 50 سال باشد. ضرورت سکونت در جزیره هم برای آنان وجود ندارد اما اگر مریض شوند، دارای وابستگانی شوند و یا سن آنان از 50 سال بیشتر شود حق شهروندی به خودی خود از آنان سلب می شود. به عبارت دیگر شرکت – ملت از همه قابلیت های افراد استفاده می کند بدون آن که برای پرورش یا مراقبت از آنان هزینه ای متحمل گردد. این مثال خیالی نشانی از رقابت بی حد و حصر بین المللی است که در آن حداقل کردن هزینه های مراقبت دیده می شود.

در بخش های بعدی فولبر این سناریوی خیالی را با واقعیت انطباق می دهد. قوانین مهاجرت در امریکا و کانادا به مهاجرانی که دارای تحصیلات بالا هستند و این کشور ها هزینه ای برای آنها نکرده اند امتیاز می دهد ( فرار مغز ها یا مهاجرت نخبگان تحصیلکرده ). در عین حال فولبر مقایسه ای میان شرایط زندگی مهاجران قانونی، مهاجران موقت، مهاجران غیر قانونی و مهاجران مجازی، یعنی آنانی که با استفاده از فضای مجازی فعالیت می کنند، انجام می دهد. همچنین شرایط زنان نیز برای استفاده از کمک های مراقبتی مطرح می شود. اکثر شرکت ها تمایلی به استخدام زنان متاهل ندارند. او همین طور به استفاده از پرستاران خارجی برای مراقبت از فرزندان اشاره دارد، (دایه های خارجی ).

سپس او با ترسیم شرایط ناشی ازجهانی سازی، یعنی جهانی که افراد از هر گونه تکلیف اجتماعی مبری بوده ، جهانی فاقد عشق و دوستی و جهانی که در ان همه چیز خرید و فروش می شود و به طور ساده جهانی که فاقد هرگونه مفهوم جماعت است، به واکنش محافظه کاران اجتماعی وهمچنین بنیادگرایان مذهبی می پردازد که راه حل مبارزه با این شرایط را بازگشت زنان به نقش سنتی خود می دانند. اشارات او هم به درخواست های بنیاد گرایی مذهبی است و هم به درخواست هایی که در امریکا مطرح می شود که بر طبق آن زنان باید مطیع مردان باشند.

پس از ارائه توضیحات و شواهد زیاد از شرایط جهانی شدن او به دو راهی که نظام جدید پیش پای افراد می گذارد اشاره دارد. برگشت به جامعه پدر سالار که در آن زنان اجبارا وظیفه مراقبت از دیگران را بر عهده می گیرند، یا دنیایی که هر کس به فکر خویش است و کسی وظیفه مراقبت از دیگری را بر عهده نمی گیرد. درهمین بخش از سه جهت گیری برای تغییر نام می برد که ایجاد فضای سیاسی تازه ای را امکان پذیر می سازد، سوسیالیسم بازاری (سرمایه داری مردمی)، مردم سالاری مشارکتی و جهت گیری سوم مردم سالاری اجتماعی و پس از توضیح مزایا و معایب هر یک از روش ها پنج دستور العمل برای موازنه بهتر دست نامرئی بازار با قلب نامرئی خدمات مراقبتی از دیگران ارائه می دهد.

دستور العمل های او به طور خلاصه در بر گیرنده موارد زیرهستند: 1- رد این ادعا که درخانه یا در جامعه زنان باید از خود گذشته تر از مردان باشند 2- دفاع از ارزش های خانوادگی در برابر آثار تباه کننده نفع شخصی 3- مقابله با دشواری های بر قراری نظارت مردم سالارانه 4 – توسعه اقتصادی محبت آمیز تر و خردمندانه تر و 5 – توسعه و تقویت راه های پاداش دادن به خدمات مراقبتی .

نانسی فولبر کتاب را با زبانی ساده نوشته و خواندن آن بسیار جذاب و دلنشین است. او در لابه لای مطالب از خاطرات شخصی خود نیز نام می برد تا برای خواننده تاثیر سابقه زندگی اش بر شکل بخشیدن به دیدگاه های او روشن شود. گذشته از مطلب فوق اطلاعات زیادی از شرایط رفاه اجتماعی بخصوص در مورد امریکا را ارائه می دهد و در مواردی نیز به مقایسه آن با اروپا می پردازد .

کتاب قلب نامرئی در 344 صفحه منتشر شده، دارای بخش یادداشت ها و هم چنین نمایه است.

درباره نویسنده:

نانسی فولبر (متولد 1952) اقتصاددانی فمینیست است که کار پژوهشی او روی اقتصاد و خانواده، کار غیربازار و اقتصاد مراقبت متمرکز است. او استاد اقتصاد در دانشگاه ماساچوست امهرست است. در ضمن در 2002 به ریاست انجمن بین المللی اقتصاددانان فمینیست برگزیده شد، و از 1995 جزو ویراستاران مسئول نشریه فمینیست اکانومیست بوده است.

تمام توجه فولبر روی اقتصاد مراقبت متمرکز است و خود آن را چنین تعریف می کند، کاری که مستلزم ارتباط بر قرار کردن با اشخاص دیگر، و تلاش برای کمک به این است که نیازهای خود را برآورده کنند، فعالیت هایی مانند تر وخشک کردن بچه ها، مراقبت از سالمندان، رسیدگی به بیماران یا تدریس همه شکل هایی از کار مراقبت اند،و می افزاید که برای این کار می توان دستمزدی گرفت یا نگرفت.

فولبر یک وبلاگ دارد به اسم ‘Care Talk’به آدرس: http://blogs.umass.edu/folbre/

و با Economix blog نیویورک تایمز نیز همکاری دارد. آدرس این وبلاگ: http://economix.blogs.nytimes.com

علاوه بر مقالات، گزارش ها و فصل هایی از کتب متعدد، فولبر کتاب های زیر را نیز منتشر کرده است:

(with Randy Albelda and the Center for Popular Economics.) The War on the Poor: A Defense Manual. New York: The New Press, 1996.

(with James Heintz and the Center for Popular Economics). The Ultimate Field Guide to the U.S. Economy. New York: The New Press, 2000

The Invisible Heart: Economics and Family Values. New York: The New Press, 2001.

Family Time: The Social Organization of Care. New York: Routledge, 2004

Greed, Lust and Gender: A History of Economic Ideas. Oxford University Press, November 2009.